オープンまであと少し。仕上げの細部を整えるのみとなりました。

2階には、ドイ・ルアン・チェンダオ山を一望できる広いテラス付きのプライベートルーム。 1階には、染色スタジオに隣接した、ワーキングスペースがあります。

地元の素材から生まれる植物由来の自然色を、布・紙・木を通して探求するための場所です。 柿渋やエボニーベリー（黒檀の実）のタンニンといった、木工や紙の伝統的な文化の中で古くから用いられてきた素材も、ここでの制作に取り入れています。

正解も不正解もない。静かに探り、試し、自由につくるための空間です。

Studio Chiangdao Blue は、人が静かに自分自身へと立ち戻るための、穏やかな創造の場所です。

想像力やシンプルな創作を楽しみながら、手、目、耳、香り、感覚という五感と再びつながっていきます。

手仕事や天然藍の美しさを体験するだけでなく、タイと日本の対話の中から育まれてきたクラフトの知恵にも触れることができます。

ここで紹介しているテキスタイルデザインは、「藍」を意味する日本の文字と、「Chiangdao Blue」を表現する北タイの古いラーンナー文字から着想を得ており、日本の伝統的なステンシル技法によって制作されています。

創作の時間とともに、素朴で静かな田舎の暮らしに触れ、山や森からの穏やかなエネルギーを感じることもできます。

特にドイ・ルアン・チェンダオは、北タイを代表するパワースポットのひとつとして知られています。

Artist residency at Chiangdao Blue, Chiang Mai, Thailand 🇹🇭

現在、長期滞在用の住居の建設は70％以上まで進み、6月末頃のオープンを予定しています。

ここは、テキスタイルと自然染色のための静かな創作・制作空間です。土地の素材を活かし、環境に配慮したプロセスと、タイと日本それぞれのクラフト文化から得たインスピレーションを大切にしています。藍に加え、黒檀の実や柿渋といった、タンニンを豊富に含む染料も用いており、布・紙・木など幅広い素材を活用しています。

この長期滞在型プロジェクトは、私が2022年に UNESCO Creative Cities の文化交流プログラムを通じて参加した、金沢での3か月間のアーティスト・イン・レジデンス体験から着想を得ています。現在、私たちがチェンダオの若い世代と共有している多くの学びや教育活動もその経験から育まれてきたものです。

เนื้อครามเปียกที่สกัดจากต้นคราม ที่ปลูกแบบเกษตรอินทรีย์และสกัดในปริมาณไม่มากในแต่ละครั้งของการเก็บเกี่ยวใบคราม เลือกใช้วัตถุดิบที่มีคุณภาพ ในปริมาณที่เหมาะสม ทำให้ได้เนื้อครามเปียกที่มีเปอร์เซนต์ของ pigment ที่สูง เนื้อเนียนละเอียด จนสามารถใช้เป็นแม่สีสีน้ำเงินที่สกัดจากธรรมชาติ เหมาะสำหรับงานเพ้นท์บนกระดาษ เช่น water color paper ผู้ที่ทำงานเพ้นท์ ชื่นชอบงานเพ้นท์ และอยากลองใช้สีครามที่สกัดจากใบคราม สามารถติดต่อสอบถามเราได้ โดยสามารถเช็คช่องทางการติดต่อได้จาก website: www.chiangdaoblue.com

เป็นอีกหนึ่งวันที่อบอุ่นด้วยความรัก สร้างสรรค์ และเป็น true mindfulness moment ความอบอุ่นน่ารักของทั้งสองคน ทำให้หัวใจของพวกเราใน studio พลอยมีความสุขและ realize มากขึ้นถึงพลังของความรักความเอาใจใส่ซึ่งกันและกันของ Pam&Paul กิจกรรมของวันนี้เป็นของขวัญจากลูกชายและลูกสะใภ้ที่จอง workshops ให้พ่อแบะแม่ได้ใช้เวลาสนุกๆและสร้างสรรค์ร่วมกันในบรรยากาศแบบส่วนตัว

บรรยากาศสบายๆเป็นส่วนตัวและสร้างสรรค์แบบนี้สามารถมอบประสบการณ์ที่น่าประทับใจและได้ชิ้นงานที่ตัวเองเป็นผู้สร้างสรรค์ด้วยทักษะจาก Head, Hand & Heart จริงๆ

Chiangdao Blue อยากมอบประสบการณ์ที่น่าจดจำนี้ให้กับครอบครัว คู่รัก กลุ่มเพื่อน และปัจเจกชนที่อยากหาเวลาอยู่เงียบๆกับตัวเองอย่างสร้างสรรค์ 

วันที่มีแสงแดดเป็นวันที่ เหมาะต่อการย้อมด้วยน้ำย้อมจากลูกพลับหมักหรือ kakishibu (persimmon dye) ครั้งนี้เราใช้น้ำหมัก kakishibu ที่หมักไว้เมื่อ 2 ปีที่แล้ว ทดลองทากับพื้นผิวไม้ เราตั้งใจจะทาซ้ำไปเรื่อยๆ แบบไม่รีบ อาจจะ 40-50 ครั้ง แม้จนถึงตอนนี้ยังทาไปได้ไม่ถึง 20 ครั้งแต่สีก็เข้มขึ้นเรื่อยๆ น่าตื่นเต้นมาก 

จุดประสงค์ของการทอลองกับพื้นผิวไม้ในครั้งนี้ ไม่ใช่แค่คุณสมบัติในการย้อมสีเท่านั้น แต่เรายังคาดหวังในคุณสมบัติของการรักษาเนื้อไม้ การป้องกันปลวก และอยากรู้ว่าถ้าต้องทาทับซ้ำๆกันกี่สิบครั้ง จึงจะสามารถเกิดคุณสมบัติสะท้อนน้ำได้

Kakishibu dyeing เป็นหนึ่งความหลงใหลส่วนตัวตั้งแต่สมัยใช้ชีวิตอยู่ที่ญี่ปุ่น และได้เคยได้ย้อมผ้าด้วย kakishibu มาบ้าง ยิ่งศึกษายิ่งได้ลงมือทำจริงๆ ยิ่งรู้ว่าองค์ความรู้ที่ลึกซึ้งนี้วามารถเป็น life work ที่ ต้องค่อยๆใช้เวลาลงมือทำและทำความเข้าใจไปเรื่อยๆจริงๆ

ช่วงนี้ฝนตกน้อยลง และมีแดดดีระหว่างวัน "อุ๋ง" เทรนนี่ของเราจึงเริ่มเตรียมสีจากดินในพื้นที่สำหรับงานย้อม Bengara Zome　เมื่อพิจารณาตามสภาพของดิน เราจึงจะแบ่งดินที่เตรียมออกเป็น 2 ชนิด ดินผงที่ละเอียดมากจะแยกไว้สำหรับงานย้อมเทคนิค stencil ส่วนดินเนื้อละเอียดน้อยกว่าจะแยกไว้สำหรับงานย้อมแบบจุ่มย้อม

อุ๋งเป็นนักเรียนกศน.(การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย)ที่กระตือรือร้น มุ่งมั่นและอยากหาประสบการณ์ที่หลากหลาย จากวัยรุ่นที่ขี้อาย ไม่ค่อยมั่นใจตัวเอง อุ๋งได้เริ่มต้นค้นหาตัวเองผ่านการลงมือปฏิบัติในหลากหลายทักษะที่ตัวเองสนใจ และพาตัวเองเข้ามารับการอบรมในเชิง active learning ตอนนี้ อุ๋งเริ่มกล้าแสดงออก สามารถที่จะ reflect ความคิดความรู้สึกของตนเอง 

ฉันรู้สึกดีใจที่ทักษะกระบวนการเรื่องการย้อมสีธรรมชาติได้เป็นอีกหนึ่งประสบการณ์ในการค้นหาและการเติบโตในเส้นทางชีวิตของอุ๋ง กิจกรรมที่เรียบง่าย แต่ลงลึกและค่อยๆให้เวลาเป็นอีกหนึ่งปัจจัยในการบ่มเพาะตัวตนของเยาวชน น่าจะเป็นอีกหนึ่งความหมายของการผลักดันให้เชียงดาวเป็นเมืองแห่งการเรียนรู้ในลักษณะที่ยั่งยืนบนพื้นฐานของการพึ่งพาตนเอง

กิจกรรมย้อมคราม "from seed to dye" กับคณะนักเรียนจากศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้ระดับอำเภอเชียงดาว เป็นโครงการเน้นเสริมทักษะเชิงวิชาชีพให้ผู้เรียนได้เรียนรู้กับ local artisans ในชุมชนของตัวเอง วันนี้ผู้เรียนแต่ละคนจะได้ย้อมผ้าคนละ 2 ชิ้นคือ ผ้าbandana และผ้า scarf หลังกิจกรรมได้มีการทำ reflection และให้ผู้เรียนทำการประเมินผลการทำกิจกรรมด้วยเทคนิคง่ายๆ ไม่ต้องใช้การเขียนตอบแบบสอบถาม เป็นที่น่าดีใจที่ผู้เรียนสนุกและใช้ความคิดสร้างสรรค์บนพื้นฐานของความเข้าใจขั้นพื้นฐาน สามารถทำลวดลายออกมาได้อย่างน่าสนใจ นับเป็นเวลา 3 ชั่วโมงที่ผ่านไปรวดเร็วมาก ความคาดหวังต่อไปของเราคือ อยากให้ผู้เรียนเห็นแนวทางที่จะต่อยอดทักษะนี้ต่อไป อาจจะเริ่มจากร่วมกันทำ project เล็กๆ เช่น ทำของขวัญวันพ่อหรือวันแม่ ด้วยตนเองจากทักษะผ้าย้อมคราม เป็นต้น วันนี้ถือเป็นก้าวเล็กๆก้าวแรกที่มีความหมาย เพราะเป้าหมายหนึ่งของการถ่ายทอดองค์ความรู้คือ ให้ผู้เรียนเข้าใจและเห็นโอกาสที่จะเชื่อมโยงต่อยอดและทำในสิ่งที่จะเป็นประโยชน์ต่อชีวิตของตนเองต่อไป

Chiangdao Blue ในฐานะที่เป็นหนึ่งในศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้ระดับอำเภอเชียงดาวของกรมส่งเสริมการเรียนรู้ ซึ่งเป็นการศึกษานอกระบบโรงเรียน โดยนักเรียนส่วนใหญ่จะเป็นคนที่ประกอบอาชีพอยู่แล้ว คือทำงานไปด้วยและเรียนนอกระบบไปด้วยพร้อมๆกัน ในนโยบายการศึกษาใหม่ที่ยืดหยุ่นมากขึ้น และขยายโอกาสให้นักเรียนได้มาเรียนรู้ทักษะฝีมือโดยตรงกับ local artisans เพื่อให้นักเรียนได้ฝึกฝนทักษะงาน crafts ที่สามารถต่อยอดเพื่อประกอบเป็นอาชีพได้

ขอชื่นชมในนโยบายการศึกษาที่เข้าใจในสภาพสังคมและเศรษฐกิจที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ซึ่งกรอบการศึกษาแบบดั้งเดิมอาจไม่สามารถปรับปรุงเปลี่ยนแปลงให้ทันยุคทันเหตุการณ์

เด็กและเยาวชนคืออนาคตของประเทศ การเปิดโอกาสให้พวกเขาได้มีทักษะที่หลากหลายจากการลงมือปฎิบัติและฝึกฝนด้วยตนเองจึงเหมาะสมอย่างยิ่ง

ได้สีส้มอมน้ำตาลซึ่งก็เป็นสีปกติของสีย้อมจากลูกพลับ หลังจากนั้น shift สีด้วยน้ำสนิมหมักเองจากเศษเหล็ก

พบว่า tannin ของลูกพลับ react กับน้ำสนิมได้ดีมาก ความมหัศจรรย์ของสีและคุณสมบัติของสีจากธรรมชาติน่าตื่นเต้น น่าค้นหาและน่าศึกษาถึงที่มาที่ไปของความเปลี่ยนแปลงในเชิงวิทยาศาสตร์ เมื่อทำด้วยมือ เห็นด้วยตา จมูกสัมผัสกลิ่นในงานระหว่างทำ สามารถเก็บรายละเอียด in between the process es เพื่อนำมาขยายผล ต่อยอดเพื่อหาโอกาสใหม่ๆ นอกกรอบเดิมๆ เป็นเรื่องที่ท้าทายและสนุก เรื่องราวแบบนี้ถ้าเด็กๆได้มา experience ด้วยตนเอง น่าจะได้มุมมองใหม่ๆที่บางครั้งผู้ใหญ่อาจนึกไม่ถึงก็ได้

เริ่มการหมักลูกพลับป่าของปีนี้ ซึ่งเก็บผลลูกพลับล่าช้ากว่าปีที่แล้วนิดหน่อย เพราะพายุฝนเมื่ออาทิตย์ที่แล้ว รู้สึกขอบคุณป่า ภูเขา น้ำฝนและแม่น้ำที่สร้างสรรค์ทรัพยากรธรรมชาติ ส่งเสริมให้คนได้ใช้ทักษะจากการสังเกตุ ใช้พลังแห่งสติปัญญาสั่งสมภูมิปัญญาจากรุ่นสู่รุ่น และที่สำคัญภูมิปัญญาดั้งเดิมเหล่านี้เป็นการตกผลึกของทักษะฝีมือที่อ่อนน้อมและสอดคล้องกับวิถีของธรรมชาติ จึงเป็น mission ของคนรุ่นเราๆ ที่ควรสื่อสารและสืบสานคุณค่าเหล่านี้ เพื่อส่งต่อให้คนรุ่นต่อๆไป เพราะวิถีของภูมิปัญญาดั้งเดิมของคนรุ่นก่อนคือคุณค่าแห่งอัตลักษณ์และตัวตนของพวกเรา ยิ่งความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี่พัฒนาขึ้นในระดับยิ่งสูงขึ้นเท่าไร ส่วนตัวเชื่อว่าคุณค่าเหล่านี้ยิ่งจำเป็นต้องมีควบคู่กันไป เพื่อช่วยให้คนสามารถรักษาสมดุลย์ในการใช้ชีวิตที่ดีได้อย่างที่ควรจะเป็น

จากประสบการณ์ประมาณ 4 ปีที่ได้เริ่มเป็นส่วนหนึ่งของวงการเรื่องการเรียนรู้แบบเน้นทักษะการลงมือปฎิบัติ และแนวคิดเรื่องศักยภาพ ปรัชญาในการดำเนินชีวิตแบบเน้นการพึ่งพาตนเอง และอิสระในการเลือกด้วยตนเองที่จะเรียนรู้ตลอดชีวิตแบบนอกระบบห้องเรียน ตัวฉันเองก็ค่อนข้างประหลาดใจว่า จากตอนแรกที่มีทัศนคติว่าตัวเราไม่เก่งเรื่องการปฎิสัมพันธุ์กับเด็กเพราะไม่มีประสบการณ์ในการเลี้ยงลูก แต่พอได้เริ่มก้าวแรกกับโครงการเชียงดาวเมืองแห่งการเรียนรู้กับทางมะขามป้อม Art Space ยิ่งมีส่วนร่วมมากขึ้นเท่าไร ยิ่งรู้สึกถึงขุมพลังงานที่ดึงดูดให้รู้สึกถึงความน่าสนใจ ความท้าทายและคุณค่าในเชิงลึกของสิ่งที่กำลังทำอยู่ ยิ่งทำยิ่งได้มุมมอง ยิ่งเห็นโอกาสใหม่ๆในศักยภาพที่มีพร้อมอยู่แล้วในตัวเด็กๆ ที่แค่รอโอกาสให้ได้ถูกกดปุ่ม switch on ในตัวของแต่ละคน เยาวชนคือพลังแห่งความคิดสร้างสรรค์ และศักยภาพที่จะเปลี่ยนแปลงสังคมไปในทิศทางที่พวกเรามีส่วนร่วมในการสร้างค่านิยมที่พวกเขาต้องการ ที่หลายๆเรื่องหลายๆแนวคิดแตกต่างจากชุดความคิดเดิมของผู้ใหญ่

การได้ทำกิจกรรมร่วมกันกับเยาวชนในท้องถิ่นหลากหลายครั้ง ตัวเราเองพบว่าเป็นจังหวะที่ดีที่คนจากสองgeneration ได้มีโอกาสได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้ซึ่งกันและบนพื้นฐานของภราดรภาพของความเป็นมนุษย์ รู้สึกขอบคุณตัวเองที่มีใจที่เปิดกว้าง ขอบคุณชุมชนเชียงดาวที่สนับสนุนให้เกิดพื้นที่ที่สร้างสรรค์ในเรื่องการเรียนรู้ ทำให้ตัวเองได้รู้สึกถึง ikigai ได้ในทุกๆวัน

การย้อมคราม โดยทั่วไปจะแบ่งเป็น 2 ประเภทคือ การย้อมครามธรรมชาติคือใช้สีครามที่สกัดจากใบของต้นคราม กับการย้อมครามเคมี คือสีครามที่ผลิตโดยกระบวนการทางเคมีในระบบโรงงานอุตสาหกรรม

นอกจากเรื่องชนิดของ　indigo pigment แล้ว ยังมีการแบ่งประเภทของน้ำย้อมครามออกเป็น 2 ประเภทหลักคือ น้ำย้อมครามชนิดที่ใช้วัตถุดิบจากธรรมชาติ กับน้ำย้อมครามชนิดที่ใช้สารเคมี ซึ่งวัตถุดิบบางตัวที่ใช้ไม่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม

Studio Chiangdao Blue ใช้　แนวคิด"from seed to dye" 　เราปลูกครามออร์แกนิค ไม่มีการใช้ปุ๋ยเคมีและยาฆ่าหญ้าในแปลงปลูก และในขั้นตอนการเตรียมน้ำย้อมครามให้พร้อมย้อม เราก็ใช้วัตถุดิบจากภูมิปัญญาดั้งเดิมของไทย ใช้น้ำด่างจากหินปูนธรรมชาติ และใช้น้ำมะขามเปรี้ยว กระบวนตั้งแต่การปลูก การสกัดสีคราม และการย้อมครามจึงดีต่อสุขภาพและเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม

วัฒนธรรมการย้อมครามของไทยมีมาตั้งแต่โบราณ ทั้งในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคเหนือและภาคใต้ โดยแต่ละภาคก็จะมีต้นครามของท้องถิ่น เช่นภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จะมีต้นครามพันธุ์ฝักตรง (indigofera tinctoria) ภาคเหนือจะมีต้นห้อม (Strobilanthes Cusia) และภาคใต้จะมีต้นครามพันธุ์ฝักงอ (Indigofera Suffruticosa) ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือจะมีจังหวัดสกลนครเป็นจังหวัดที่มีชื่อเสียงเรื่องผ้าย้อมคราม ส่วนทางภาคเหนือ แต่เดิมการย้อมครามจากต้นห้อม หรือเรียกว่าการย้อมหม้อห้อมนั้น ทำกันมากที่จังหวัดแพร่ แต่ในปัจจุบันเนื่องจากต้นห้อมตามธรรมชาติหาได้ยากขึ้น การย้อมห้อมส่วนใหญ่ในจังหวัดแพร่มักจะเป็นการย้อมด้วยครามเคมี เหลือเพียงส่วนน้อยไม่กี่รายที่ยังย้อมห้อมธรรมชาติตามแบบภูมิปัญญาดั้งเดิม ส่วนในจังหวัดอื่นๆของภาคเหนือ เช่น เชียงใหม่ ลำพูน เชียงราย แม่ฮ่องสอน วัฒนธรรมการย้อมห้อมยังมีอยู่ในหมู่บ้านบนภูเขาของบางชาติพันธุ์ เช่น กะเหรี่ยง ม้ง อาข่า เป็นต้น

เนื่องจากต้นห้อมนั้นต้องการสภาพแวดล้อมที่เฉพาะและเหมาะสม คือ บนภูเขา ที่ร่มและเย็น และมีน้ำอุดมสมบูรณ์ จึงจะปลูกได้ ทำให้การย้อมห้อมนั้นทำได้จำกัด และน่าเป็นห่วงว่าวัฒนธรรมการย้อมห้อมอาจสูญหายไปได้ในอนาคต ในปัจจุบันทางภาคเหนือจึงมีการปลูกต้นครามพันธุ์ฝักตรงและพันธุ์ฝักงอ เพื่อทดแทนห้อมที่มีน้อย แต่เนื่องจากกระบวนการย้อมครามแบบธรรมชาติ ต้องการความเข้าใจอย่างลึกซึ้งทั้งในองค์ความรู้จากภูมิปัญญาดั้งเดิมที่ได้จากการบอกเล่าสืบต่อกันมาจากรุ่นสู่รุ่น และควรอย่างยิ่งที่จะต้องมีความเข้าใจในเชิงวิทยาศาสตร์ร่วมด้วย จึงจะทำให้วัฒนธรรมการย้อมครามสามารถเข้าถึงคนรุ่นใหม่ได้มากขึ้น และจะช่วยเปิดมิติใหม่ให้การย้อมครามธรรมชาติ ให้ดูร่วมสมัย เข้าถึงง่ายขึ้น และช่วยส่งเสริมคุณภาพชีวิตของคนและรักษาสิ่งแวดล้อมไปด้วยในเวลาเดียวกัน

ในประเด็นของสุขภาพ หลายๆคนอาจจะยังไม่รู้ถึงคุณสมบัติทางสมุนไพรของครามธรรมชาติ ในสมัยก่อนต้นห้อมและครามถูกใช้เป็นยาลดไข้สำหรับเด็ก คนที่ถูกสัตว์มีพิษกัดหรือต่อย จะตำใบห้อมด้วยครกและใส่เกลือทะเลผสมนิดหน่อย จากนั้นนำมาห่อบนผ้าขาว แล้วนำมาพอกที่ผิว เพื่อดูดพิษและไข้

ในใบห้อมหรือใบครามนอกจาก indigo pigment แล้ว จะมีสารให้สีเหลืองเรียกว่า flavoniod สารให้สีแดงเรียกว่า indiburin และสารให้สีน้ำตาล ซึ่งสารให้สีต่างๆเหล่านี้รวมถึงสีคราม จะมีคุณสมบัติทางยา จึงทำให้สีครามธรรมชาติมีฤทธิ์ต้านแบคทีเรีย และป้องกันผิวจากรังสี UV ได้ ทำให้ในสมัยก่อนชุดทำงานของเกษตรกรในหลายๆประเทศ ทำงานประเทศไทย และญี่ปุ่นนิยมย้อมด้วยครามธรรมชาติ

ดังนั้นถุงเท้าที่ย้อมด้วยครามธรรมชาติจึงช่วยลดปัญหาเท้ามีกลิ่นเมื่อต้องใส่ถุงเท้าตลอดวัน คนที่มีปัญหาผิวแพ้ง่าย การใส่เสื้อผ้าย้อมครามธรรมชาติจึงอาจช่วยแก้ปัญหาได้

ด้วยคุณประโยชน์ของสีครามธรรมชาติในหลายๆด้าน สีครามธรรมชาติจึงมีศักยภาพและสามารถสร้างความเป็นไปได้ใหม่ๆ เพื่อให้ผู้ใช้ได้มีโอกาสเชื่อมโยงกับธรรมชาติ ได้ใช้ประโยชน์และได้รู้สึกถึงคุณค่าและขอบคุณธรรมชาติในการใช้ชีวิตในทุกๆวัน

Makhampom Art Space ทำโครงการต่อเนื่องในเรื่อง Active Learning การเรียนรู้ในเรื่อง facilitator และองค์ความรู้ที่เกี่ยวข้องกับการเรียนรู้แบบครบวงจรให้แก่คุณครูในวงการการศึกษา นักเรียนทั้งในระบบและนักเรียนนอกระบบ รวมถึง educators & artisans ทั้งในวงการ crafts และการศึกษา เพื่อสร้างโอกาสการเปลี่ยนแปลงให้เกิดระบบการเรียนการสอนที่ทันต่อการเปลี่ยนแปลงของสังคมและโลกปัจจุบัน เพื่อให้ผู้เรียนทั้งในระบบและนอกระบบมีเทคนิควิทยาการและมีอิสระที่สามารถเลือกทางเดินและพัฒนาตนเองได้ สุดท้ายจะก่อให้เกิดการพัฒนาคนจากความเข้มแข็งภายในและอย่างยั่งยืน Chinagdao Blue ในฐานะหนึ่งใน learning station ของโครงการนี้ ก็มีความเชื่อมั่นว่าองค์ความรู้เรื่องการย้อมครามธรรมชาติ ก็สามาถเป็นอีกหนึ่งทางเลือกที่จะสร้าง young generation artisans ที่นำอค์ความรู้นี้ไปประกอบอาชีพและสืบทอดงานหัตถกรรมจากภูมิปัญญาของไทยให้คงอยู่ต่อไป